Leraar zijn

geschreven door: Imke de Graaf – Act2Go

Jaren geleden zat ik in leertherapie, om contextueel therapeut te worden. Wat me daar vooral van is bijgebleven dat ik alles bij elkaar huilde, terwijl ik nooit huil. Mijn therapeute had me binnen de kortste keren door. Op wat voor manier ze ook naar mijn ervaring vroeg, mijn antwoord begon steevast met: ‘ik denk…’. Waarop zij resoluut zei ‘Stop maar weer, daar vroeg ik niet naar.’ Met mijn eenzijdige manier van dingen benaderen, de route ‘via het hoofd’, werd korte metten gemaakt. Nog steeds ben ik geneigd de wereld, anderen en mezelf aan een constante analyse te onderwerpen, maar ik heb wel bijgeleerd.

In zijn terecht veelbekeken TED Talk ‘Do schools kill creativity?’ beschrijft Ken Robinson hoe professoren hun lichaam gebruiken als een transportmiddel om hun hoofd van A naar B te brengen. Hij beschrijft hoe op de meeste scholen alle aandacht uitgaat naar het vergaren van kennis, waarbij het lichaam vergeten wordt. Nu ben ik een groot voorstander van kennis vergaren, en blijf graag ver uit de buurt van onderwijsvernieuwing van het type ‘waarom moet je dit leren als je het ook op kunt zoeken?’, maar hier heeft Ken echt een punt (hij zegt veel rake dingen, maar dat ter zijde). In het Nederlandse onderwijs, ook in de meeste moderne varianten, lijkt soms vergeten te worden dat mensen naast een hoofd ook nog een lijf hebben, met allerlei gevoelens erin. Stilstaan bij dat lijf, en alles wat zich erin voordoet, is niet vanzelfsprekend maar zou dat wel moeten zijn. Reflectie is een wezenlijk onderdeel van elk groeiproces, dus persoonlijke ontwikkeling kan niet zonder innerlijke ervaringen daarin mee te nemen. 

Er is de laatste jaren veel aandacht geweest voor het belang van de executieve functies en de grote rol die ze spelen bij schoolsucces. Met executieve functies worden de hogere hersenprocessen genoemd, die verantwoordelijk zijn voor effectief, doelgericht en sociaal gedrag. Ze vallen uiteen in denkvaardigheden en vaardigheden die gedrag aansturen. 

Denkvaardigheden zijn bijvoorbeeld planning en prioritering, organisatie en het werkgeheugen. In het rijtje vaardigheden die gedrag aansturen zie je bijvoorbeeld emotieregulatie, taakinitiatie en volgehouden aandacht. Stilstaan bij innerlijke ervaringen is daarbij een voorwaarde: een pas op de plaats maakt het mogelijk een passende reactie te kiezen. De denkvaardigheden worden op waarde geschat: van brugklas tot eindexamenjaar hameren we op het belang van een goede planning en het werkgeheugen wordt continu getraind. Hoe anders met de vaardigheden uit het linkerrijtje. Het vermogen de aandacht bij de les te kunnen houden wordt verondersteld, maar tips om dit te trainen als het niet lukt ontbreken over het algemeen. Leerlingen die last hebben van hun emoties, of het nou stress is, frustratie of verveling, horen wel dat ze zich niet zo ‘hoeven’ of moeten voelen, of dat het bijbehorende gedrag onnodig of ongewenst is, maar hoe je dan met die gevoelens om moet gaan wordt er lang niet altijd bij verteld.

En toen kwam corona. Geconfronteerd met een onbekend virus kregen we met z’n allen te maken met onzekerheid. Hoe erg gaat het zijn? Hoe lang gaat het duren? Hoe moet het nu met….? En wat als….? Ik zag dat Nederland grotendeels dezelfde automatische reactie had als ik. Ik ken dit niet en het maakt me bang. Ik wil weten waar ik aan toe ben. Dus ga ik op zoek naar meer kennis, analyses, verklaringen, voorspellingen. De route via het hoofd om grip te krijgen op de situatie. Voor de mensen die met de antwoorden geen genoegen namen waren er al snel complotten om meer duiding te geven. Het is een begrijpelijke reactie. Hoe minder je de situatie in de hand hebt, hoe groter de behoefte aan houvast. 

In de klas en in de docentenkamer zie ik hetzelfde. Leerlingen willen weten wat er gaat gebeuren. Welke toetsen moeten ingehaald worden, wat moet ik wanneer doen? Docenten vragen zich hetzelfde af. Hoeveel kunnen we nog toetsen en wanneer en hoe gaan we dat doen? Er wordt driftig vergaderd over de planning en de organisatie van leerjaar 1 t/m 6. Ik doe mee, ik wil het ook allemaal weten. Hoe kan ik mijn mentorleerlingen in 5 vwo goed adviseren als ik niet weet hoe hun examenjaar eruit gaat zien? Wat er volgend jaar uitgesteld, overgeslagen of ingehaald mag worden? Hoe bepalen we de beste bestemming voor de subsidiegelden zonder glazen bol? 

Ik ken mezelf een beetje beter dan tien jaar geleden. Als ik mezelf en mijn collega’s zo te keer hoor gaan, elke nieuwe maatregel incasserend, meteen bijsturen, ondersteunen, stutten, verder zoeken, plannen, regelen, dan merk ik het op. Dan roept iets in mij: tijd voor iets anders! Aandacht voor nu. Voor wat er nu met ons gebeurt, met onze leerlingen, en hoe dat is. Stoppen met vooruitkijken, met doen, en ruimte maken voor ervaren. Leraar zijn is meer dan lesgeven. En de situatie waar we nu in zitten vraagt van ons zichtbaar leraar te zijn. Door te laten zien hoe wij zijn, hoe wij mens zijn in deze onzekere tijd, leren wij onze leerlingen misschien wel de belangrijkste lessen. Even geen wiskunde, aardrijkskunde of Engels, maar een lesje over leven. Wat er moeilijk is, wat het niet weten met je doet en wat je dan inzet om daar goed doorheen te komen. Je hoeft niet met de hele klas een potje te huilen, zoals ik in therapie, maar even stoppen met verklaren en plannen en gewoon even kletsen over wat er met je gebeurt en hoe dat voelt is heel wat waard.

Het verloop van het virus is onbekend. De nadruk op de invloed ervan op schoolprestaties problematisch. De eenzijdige aanpak ‘via het hoofd’ gevaarlijk. Voor iedereen in het onderwijs, docenten en leerlingen. Als we meteen een plan van aanpak loslaten op elke leerling bij wie de motivatie is uitgedoofd, als we roepen om cijfers, zwart op wit, duidelijkheid, dan ontkennen we onze kwetsbaarheid. Dit virus doet iets met ons en daar mogen we niet aan voorbijgaan. Voor we gaan rennen, eerst een pas op de plaats. Denken én voelen. Dan pas beslissen wat nodig is. Het gaat om de balans: lesgeven en leraar zijn.

Ben je benieuwd hoe dit er concreet uitziet?

Voor informatie over trainingen en workshops voor het VO